Згодна з легендай XV стагоддзя, запісанай у старажытнай гісторыі абраза ("Перанясенне абраза Благаслаўлёнай Панны Марыі, які святы Лука намаляваў уласнаручна"), лічыцца, што абраз быў намаляваны самім святым Лукой Евангелістам на дошках стала ў доме Марыі ў Ерузаліме.
Пазней імператар Канстанцін Вялікі перанёс яго ў Канстанцінопаль і змясціў у святыне, дзе абраз стаў вядомы сваімі цудамі.
Рускі князь Леў Галіцкі, убачыўшы гэты цудоўны вобраз, выпрасіў у імператара дазвол атрымаць яго ў дар. Пасля згоды імператара князь Леў перавёз абраз у свае землі і багата яго ўпрыгожыў.
Аднак падчас вайны на Русі, якую вёў Людовік Венгерскі, абраз быў схаваны ў замку ў Бэльзе. Калі Людовік захапіў замак, ён прызначыў намеснікам гэтых земляў князя апольскага Уладзіслава. Знойдзены абраз Уладзіслаў акружыў асаблівай пашанай. Ён верыў, што малітвы перад ім і заступніцтва Марыі прынеслі яму перамогу над літоўцамі і татарамі падчас пазнейшай аблогі бэльскага замка.
Калі князь хацеў перавезці вобраз у Аполь, узнікла нечаканая перашкода: коні, запражоныя ў воз з абразом, адмаўляліся рухацца. Тады Уладзіслаў даў абяцанне, што абраз не трапіць у Аполь, а будзе перададзены ў манастыр, які ён сам заснаваў. Як высветлілася пазней, гэтым манастыром стаў кляштар ордэна паўлінаў, прывезеных у Чэнстахову з Венгрыі.
Паводле ж легенды ўсходняй традыцыі, вобраз мог паўстаць у Ерусаліме, у месцы, вядомым як Вячэрнік, звязаным з Апошняй Вячэрай. У 66–67 гадах, падчас наступу рымскіх войскаў пад кіраўніцтвам імператараў Веспасіяна і Ціта, хрысціяне нібыта ўцяклі ў мястэчка Пелу і разам з іншымі святыми рэчамі схавалі ў пячоры ікону Багародзіцы Чэнстахоўскай. У другой палове XII стагоддзя абраз урачыста перавезлі на Русь, прычым, паводле некаторых звестак, перад тым ён знаходзіўся ў Балгарыі, на Маравах і ў Чэхіі. Князь галіцка-валынскі Леў Данілавіч перадаў яго пад апеку праваслаўнага духавенства ў замку ў Бэльзе, дзе ікона праславілася шматлікімі цудамі.
Аўтарства і паходжанне абраза: гістарычныя звесткі
Аўтарства і дакладная дата стварэння абраза застаюцца невядомымі. Аднак некаторыя даследчыкі выказваюць меркаванне, што вобраз мог быць створаны невядомым італьянскім майстрам у XIV стагоддзі.
Заснаванне кляштара і прыбыццё абраза
9 жніўня 1382 года князь Уладзіслаў Апольчык перадаў парафіяльны касцёл Найсвяцейшай Панны Марыі, размешчаны на ўзгорку каля Старой Чэнстаховы, ордэну паулінаў, якіх ён запрасіў з Венгрыі. Такім чынам, быў заснаваны кляштар. У 1384 годзе князь ахвяраваў кляштару абраз з выявай Маці Божай і Дзіцяткам Езусам. Гэтыя падзеі з'яўляюцца дакументальна пацверджанымі гістарычнымі фактамі.
Згодна з ордэнскай традыцыяй, зафіксаванай у другой палове XVI стагоддзя пісарам-паулінам айцом Мікалаем з Вілковіц OSPPE, абраз быў змешчаны на Яснай Гары праз два гады пасля заснавання кляштара, гэта значыць у 1384 годзе. Больш дакладнай датай лічыцца 31 жніўня 1384 года, якую падае Пятрус Рызініус у сваім творы "Historia pulchra et stupendis miraculis referta Imaginis Mariae...". Пазней, у 1393 годзе, кароль Уладзіслаў Ягайла, магчыма, па ініцыятыве сваёй жонкі, святой Ядвігі, пацвердзіў фундацыю Яснай Гары і пашырыў яе ўладанні.
Знішчэнне абраза гусітамі
Найбольш надзейную і раннюю інфармацыю пра гісторыю абраза пакінуў Ян Длугаш. Хоць ён і не ўказаў дакладную дату прыбыцця вобраза, Длугаш падрабязна апісаў знішчэнне абраза гусітамі падчас іканаборчага нападу на кляштар 16 красавіка 1430 года.
Напад быў справакаваны багаццем скарбаў і вотаў, якія прывабілі рабаўнікоў. Яны зняважылі і пашкодзілі святыню. Абраз, вырваны з алтара, быў вынесены перад капліцу, парэзаны шаблямі, прабіты мячом і пакінуты каля касцёла святой Барбары. Напад зрабілі гусіты з памежжа Чэхіі і Маравіі пад кіраўніцтвам валынскага князя Фрыдэрыка Астрожскага, а таксама польскіх шляхціцаў Якуба Надобнага з Рагова і Яна Куратвы з Ланцухова.
Напад меў не толькі рабункавы, але і палітычны характар. У той час князь Астрожскі падтрымліваў цесныя сувязі з вялікім князем літоўскім Вітаўтам і яго наступнікам Свідрыгайлам, якія ваявалі з Ягайлам за карону ВКЛ. Мяркуецца, што мэтай нападнікаў магло быць таксама распальванне палітычнай нестабільнасці.
Існуюць і іншыя версіі падзей. Паводле некаторых, напад на абраз быў выключна разбойным і не меў рэлігійнага падтэксту. Ягайла нават планаваў паход на Чэхію, але адмовіўся ад яго, калі даведаўся, што большасць нападнікаў былі палякамі. Галоўным арганізатарам нападу быў Ян Куратвапа, які дажыў да старасці і нават стаў дарадцам караля Казіміра Ягелончыка.
Моцна пашкоджаны абраз быў перавезены ў Кракаў і змешчаны ў ратушы. Ягайла загадаў аддаць яго на рамонт рускім майстрам. Як сведчыць Мікалай Лянцкаронскі, абраз быў упрыгожаны золатам, срэбрам і каштоўнасцямі з каралеўскага скарбу. Майстры, спрабуючы аднавіць вобраз, ужывалі тэхніку тэмперы, якая не трымалася на старой паверхні, бо арыгінал быў напісаны энкаўстыкай – воскатэхнікай, вядомай з раннехрысціянскіх і візантыйскіх часоў. Рэстаўрацыя магла доўжыцца да двух гадоў. На твары Марыі засталіся бачныя рысы, а дошкі асновы захаваліся ад арыгіналу. Былі зменены ўпрыгожанні шатаў – з’явіліся анжуйскія лілеі, а ў руцэ Дзіцяткі маглі дадаць кнігу. Паводле даследаванняў прафесара Рудольфа Казлоўскага, ад арыгіналу захавалася толькі дошка-падмалёўка, а само маляванне 1430–1434 гадоў з’яўляецца дакладнай копіяй.
17 лістапада 1655 года правінцыял айцец Тэафіл Бранаўскі OSPPE вывез абраз на Сілезію, каб зберагчы яго ад магчымага апаганьвання шведамі. Ён захоўваўся ў паўлінскім кляштары ў Махаве каля Прудніка, а паводле некаторых крыніц – у замкавай капліцы ў Глагувку, дзе тады знаходзіўся кароль Ян Казімір.
У 1682 годзе, з нагоды 300-годдзя Яснай Гары, абраз быў адноўлены. Адначасова правінцыял айцец Ізыдар Красускі стварыў вялікае палатно з выявамі сцэн гісторыі абраза, якое прымацавалі да яго зваротнага боку. У 1705 годзе паўлінскі залатар брат Макарый Штыфтоўскі часткова перамаляваў шаты Марыі і Дзіцяткі, упрыгожыўшы іх 28 меднымі зоркамі.
У міжваенны час прафесар Ян Руткоўскі правёў грунтоўную кансервацыю (1925–1926): зняў пазнейшыя алейныя фарбы і сажу з абліччаў, выдаліў зоркі і сляды цвікоў, ачысціў дошкі ад шкоднікаў і выправіў пашкоджанні. Ён аддзяліў ікону ад палатна 1705 года, зрабіўшы асобную аснову — так узнік так званы Заплецэк, які ў 1980 годзе быў аддзелены і цяпер экспануецца ў Музеі 600-годдзя.
Падчас Другой сусветнай вайны абраз хавалі пад сталешніцай ў кляштарнай бібліятэцы. Пасля вайны яго знову аднавіў прафесар Рудольф Казлоўскі. У 1948–1952 гадах правялі сучасныя даследаванні: рэнтгенаўскія здымкі, мікрааналіз, мінералагічныя і палеанталагічныя экспертызы, а таксама мастацка-тэхналагічную ацэнку. Пасля смерці прафесара ў 1979 годзе апека перайшла да камісіі пад кіраўніцтвам кс. Януша Пасерба і кансерватара прафесара Войцеха Курпіка.
