Хто такія кніжнікі і фарысеі, пра якіх мы чуем у сённяшняй Евангеліі?
Кніжнікі, першапачаткова перапісчыкі святых тэкстаў, з часам ператварыліся ў аўтарытэтныя тлумачальнікі Торы і іншых сакральных кніг. Гэтыя высокаадукаваныя людзі, дасканала ведаючы Закон Майсея і традыцыі, вучылі народ, выносілі судовыя рашэнні, складалі каментары да Пісання і часта выступалі як юрысты ў рэлігійных справах. Лічачыся духоўнымі аўтарытэтамі, асабліва сярод простых людзей, кніжнікі адыгралі ключавую ролю ў захаванні і перадачы святых тэкстаў, асабліва пасля разбурэння Храма.
Фарысеі — уплывовая рэлігійна-грамадская плынь у іўдзейскім грамадстве перыяду Другога Храма, якая ўзнікла прыкладна ў II стагоддзі да н.э. Менавіта яны адыгралі вырашальную ролю ў станаўленні рабінскага іўдаізму, які мы ведаем сёння.
Назва "фарысей" паходзіць ад іўрыцкага слова "прушым", што азначае "аддзеленыя". Гэта адлюстроўвала іх імкненне да духоўнай чысціні і аддзялення ад паганскага ўплыву. Фарысеі верылі не толькі ў Пісаную Тору (Пяцікніжжа Майсея), але і ў Вусную Тору — традыцыйныя тлумачэнні і каментары, якія перадаваліся з пакалення ў пакаленне. Яны падкрэслівалі важнасць выканання ўсіх 613 запаведзяў, у тым ліку тых, што рэгулявалі штодзённае жыццё: харчаванне, адзенне і рытуалы.
У адрозненне ад садукеяў, якія прадстаўлялі святарскую эліту, фарысеі былі бліжэй да простага народа. Яны верылі ва ўваскрасенне мёртвых, існаванне анёлаў і загробнае жыццё, што таксама адрознівала іх ад садукеяў. У іўдзейскім грамадстве фарысеі карысталіся павагай як захавальнікі Закону і маральныя аўтарытэты.
Аднак, нягледзячы на гэта, іх часта крытыкавалі за празмерны фармалізм і духоўную крывадушнасць. У Евангеллях Езус неаднаразова абвінавачваў фарысеяў у тым, што яны "ачышчаюць кубак звонку, а ўнутры поўныя грабежу і зла".
Фарысеі і кніжнікі — людзі Закону, тэксту і традыцыі. Яны, як нашчадкі Майсея, валодалі ведамі Пісання, тлумачылі яго і навучалі народ. Яны гаварылі ад імя Бога. Аднак Хрыстос паказаў, што ведаць — не значыць жыць, а вучыць — не значыць любіць.
Яны казалі, але не дзейнічалі. Яны накладалі цяжар, але самі яго не неслі. Іх служэнне было не служэннем, а паказухай. Яны пашыралі філактэрыі, каб падкрэсліць сваю набожнасць, але іх сэрцы былі далёкія ад Бога. Іх знешняя набожнасць была толькі маскай, якая хавала пустэчу ўнутры. Яны былі як прыгожыя сасуды, напоўненыя пылам, а не жывой вадой. Іх веды былі бясплоднымі, бо не прыводзілі да перамены сэрца, да сапраўднай любові да Бога і бліжняга. Хрыстус заклікаў да іншага служэння – служэння ад сэрца, служэння, напоўненага любоўю і міласэрнасцю, служэння, якое не патрабуе знешняй дэманстрацыі, а жыве ў праўдзе і пакоры. Ён паказаў, што сапраўднае выкананне Закона заключаецца не ў даслоўным выкананні правілаў, а ў любові да Бога і да бліжняга, як да сябе самога. Гэта любоў, якая перамяняе сэрца і робіць чалавека жывым сведкам Божай ласкі. Фарысеі і кніжнікі, засяродзіўшыся на знешнім, згубілі сутнасць, а Хрыстус прынёс жыццё, якое выходзіць за межы літары Закона.
Фарэсеі і кніжнікі — люстэрка для нас. Бо мы таксама можам гаварыць пра любоў, але не любіць. Можам цытаваць Пісанне, але не жыць ім. Можам шукаць прызнання, а не Бога.
Хрыстус не адмаўляе іх вучэння — «рабіце і захоўвайце», кажа Ён. Але не пераймайце іх учынкі. Бо сапраўдная набожнасць — гэта пакора, служэнне, адкрытае сэрца.
Вось асноўныя прычыны, чаму Хрыстус так кажа:
У часы Езуса рэлігійныя лідары, такія як кніжнікі і фарысеі, часта імкнуліся да тытулаў, асаблівых пашанаў і высокага становішча ў грамадстве. Яны прымалі на сябе ролю «настаўнікаў» і «духоўных айцоў», што часта вяло да пыхі, духоўнай ганарлівасці і злоўжывання ўладай. Езус катэгарычна выступаў супраць гэтага, тлумачачы, што яна:
- Замяняе Бога: Калі чалавек атрымлівае тытул «АЙцец» ці «Кіраўнік», ён можа несвядома ці свядома заняць у сэрцах вернікаў тое месца, якое належыць выключна Богу.
- Стварае штучную іерархію: У Валадарстве Нябесным усе вернікі роўныя перад Богам. Любая іерархія павінна грунтавацца не на ўладзе ці тытулах, а на служэнні.
У сувязі з гэтым Езус закладае аснову новай супольнасці, дзе галоўнымі адносінамі з'яўляюцца не «настаўнік — вучань» ці «кіраўнік — падначалены», а менавіта брацкія адносіны. У Хрысце ўсе роўныя, усе — дзеці аднаго Нябеснага Айца. Гэта неад'емны прывілей кожнага верніка.
Чаму так?
«Адзін у вас Настаўнік»: Толькі Хрыстус з'яўляецца Настаўнікам. Яго вучэнне абвяшчаецца ў Касцёле праз Папу, біскупаў, святароў і катэхэтаў. Таму ўсе астатнія (у тым ліку і апосталы) з'яўляюцца вучнямі, якія павінны слухаць Яго і ўказваць на Яго, а не на сябе.
«Адзін у вас Айцец»: Ніводзін чалавек не можа замяніць сабой Бога-Айца. Ён — адзіная крыніца жыцця, духоўнай спадчыны і дароў. Нават зямных бацькоў мы ўшаноўваем, бо яны з'яўляюцца вобразам Нябеснага Айца, але не самім Богам.
«Адзін у вас Кіраўнік — Хрыстус»: Улада ў Касцёле належыць Хрысту. Людзі могуць быць прызначаны на кіраўнічыя пасады (напрыклад, біскупы, прэзбітары), але яны не гаспадары, а слугі, якія дзейнічаюць ад імя і паводле волі Хрыста.
У свеце вялікім лічыцца той, хто валодае ўладай, багаццем, высокім становішчам. У Валадарстве Божым усё наадварот: веліч вымяраецца не тытуламі, а сціпласцю і гатоўнасцю служыць іншым. Сам Езус падаў нам найлепшы прыклад, умыўшы ногі вучням (Ян 13, 1-17). Прынцып «той, хто ўзвышае сябе, прыніжаны будзе, а той, хто прыніжае сябе, будзе ўзвышаны» — гэта не проста прымаўка, а глыбокая тэалагічная праўда. Бог супрацьстаіць пыхлівым, а сціпласць адкрывае дзверы для Яго ласкі. «Большы з вас няхай будзе слугою для вас».
Таму гэта навука не забарона на выкарыстанне слоў ці навучанне. Гэта папярэджанне супраць духоўнай пыхі. Калі ты называеш сябе «настаўнікам», ты ставіш сябе вышэй за іншых. Але Хрыстус кажа: «А ўсе вы — браты». У Божым Валадарстве няма іерархіі славы, ёсць толькі іерархія служэння. Той, хто сапраўды вялікі — не той, каго вітаюць на рынках, а той, хто мые ногі іншым. Не той, хто сядзіць на першай лаве, а той, хто прыносіць і аддае свой апошні хлеб.
Езус не забараняе арганізацыйную структуру ці настаўніцтва, але робіць моцны акцэнт на сэрцы і матывацыі. Ён заклікае да супольнасці, дзе ўлада — гэта служэнне, а веданне вядзе да пакоры, а не да пыхі. Галоўная мэта — каб кожны позірк быў скіраваны не на чалавека-лідара, а на Самога Хрыста, які з'яўляецца адзіным Сапраўдным Настаўнікам, Айцом і Кіраўніком.
Гэтае вучэнне Езуса падкрэслівае прынцып служэння як найвышэйшай формы велічы ў Божым Валадарстве. Яно заклікае да пераасэнсавання нашых адносін адзін да аднаго, адмовы ад гонару і пыхі, і прыняцця сціпласці як фундамента для сапраўднага духоўнага росту. У гэтым сэнсе, кожны вызнаўца Хрыста (хрысціянін), незалежна ад сваёй ролі ці пасады, павінен імкнуцца быць слугой, адлюстроўваючы любоў і прыклад Самога Хрыста. Такім чынам мы не толькі ўшаноўваем Бога, але і будуем супольнасць, заснаваную на ўзаемнай павазе, любові і служэнні, дзе кожны адчувае сябе братам і сястрой у Хрысце.
